W Państwowym Muzeum Etnograficznym w Warszawie od 17 stycznia możemy oglądać wystawę, która nie tyle „przypomina”, ile stanowczo domaga się miejsca w historii sztuki. „Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich” to pierwsza tak szeroka, przekrojowa prezentacja dorobku artystycznego tej karpackiej społeczności. Wystawa ta stanowi gest wobec wieloletniej ciszy, marginalizacji i uproszczeń, które przez dekady towarzyszyły opowieści o sztuce mniejszościowej.
Ekspozycja obejmuje prace 56 artystek i artystów z wielu krajów: od Polski, Słowacji, Czech, Węgier i Ukrainy, przez Bałkany, po diasporę w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Ten szeroki kontekst geograficzny nie jest dodatkiem, lecz kluczem do zrozumienia łemkowskiej tożsamości, która pozostaje transgraniczna i rozproszona. To sztuka, która konsekwentnie trwa ponad politycznymi i historycznymi podziałami.
Warhol inaczej: pop-art z rusińskim rodowodem
Wśród twórców o ugruntowanej pozycji znaleźli się Andy Warhol, Nikifor, Jerzy Nowosielski czy Dorota Nieznalska, zestawieni z artystkami i artystami dotąd rzadko obecnymi w głównym nurcie. W tym wypadku wybór nazwisk nie służy hierarchizacji, lecz dialogowi. Dialogowi pomiędzy sztuką profesjonalną i nieprofesjonalną, ikoną i pop-artem, malarstwem naiwnym, konceptualnym oraz nowymi mediami, wideo i sztuką cyfrową.
Jednym z najbardziej nieoczywistych, a zarazem poruszających wątków wystawy jest spojrzenie na Andy’ego Warhola przez pryzmat jego rusińskich korzeni. Prace artysty zestawiono z artefaktami związanymi z życiem i twórczością jego matki, Julii Warholi. Dzięki temu Warhol nie jest przedstawiony jedynie jako globalna ikona pop-artu, a jako twórca głęboko zakorzeniony w doświadczeniu rodzinnej pamięci i kulturowego dziedzictwa. Jego słynne zdanie: „I’m from nowhere” nabiera tu nowego sensu. Staje się opowieścią o tożsamości ponad granicami.
Równolegle prezentowana jest obszerna kolekcja prac Nikifora, jednego z najważniejszych łemkowskich artystów XX wieku. Wystawa obejmuje m.in. dzieła przywiezione z Nowego Jorku, pochodzące z kolekcji zakupionej przez Państwowe Muzeum Etnograficzne. Zestawienie Nikifora i Warhola uwydatnia wspólne doświadczenie funkcjonowania poza centrum. Mimo różnych strategii artystycznych, łączy ich podobna konsekwencja w budowaniu własnego języka sztuki z pozycji peryferyjnej.
Narracja wystawy nie unika trudnych tematów. Przymusowe migracje, polityka asymilacji, obóz w Talerhofie, czystka etniczna podczas akcji „Wisła”. Te doświadczenia powracają zarówno w dziełach sztuki, jak i w przedmiotach codziennego użytku pochodzących z łemkowskich domów. Obiekty przestają być muzealiami w klasycznym sensie, stając się świadkami losów i nośnikami pamięci. Przeszłość nie jawi się tu jako zamknięty rozdział, lecz żywe archiwum, będące formą oporu wobec zapomnienia i wymazywania historii.
„Formy obecności” jako głos przeciwko wymazywaniu historii
„Formy obecności”przełamują stereotypy. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich nie jest folklorystyczną ciekawostką ani marginesem „wielkiej” historii sztuki. To autonomiczny, nowoczesny i wielowymiarowy język artystyczny, ukształtowany przez doświadczenie migracji, peryferyjności oraz życia pomiędzy kulturami. W tym sensie wystawa jest nie tylko prezentacją dorobku artystycznego, a raczej historyczną interwencją, pytaniem o to, kogo i dlaczego przez lata nie chcieliśmy widzieć.
Muzeum Etnograficzne stawia tu wyraźną tezę: kultura mniejszości nie jest zamkniętym dziedzictwem przeszłości, lecz zjawiskiem dynamicznym, globalnym i twórczym. A ich tożsamość, jaką możemy oglądać u Nikifora, Warhola i dziesiątki innych artystów, potrafi trwać ponad prostymi kategoriami miejsca i czasu.
Wystawa „Formy obecności. Sztuka Łemków/Rusinów Karpackich”
Czas trwania: 17 stycznia – 30 czerwca 2026
Miejsce: Państwowe Muzeum Etnograficzne w Warszawie
Kurator: Michał Szymko
